της Ράνιας Τζεν
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σπήλαια της Αττικής είναι η «Λυχνοσπηλιά» ή «Πάνειο άντρο» στους ΝΔ πρόποδες της Πάρνηθας, στο βουνό Ταμίλθι, στην αριστερή πλαγιά της χαράδρας της Γκούρας και σε υψόμετρο 770 μ., στην κοινότητα της Χασιάς του Δήμου Φυλής.
Για το ιερό αυτό δεν αναφέρει ο Παυσανίας ούτε και άλλοι συγγραφείς μολονότι τα ευρήματα το κατατάσσουν σαν ένα από τα πολύ σημαντικά σπήλαια. Έχουμε όμως λίγες αναφορές από τον Αιλιανό (Αγροικικαί επιστολαί) και τον Μένανδρο που το ονομάζουν Νυμφαίον των Φυλασίων.
Οι γραπτές πληροφορίες που είχαμε προέρχονταν από μελετητές και αρχαιολόγους του 19ου αι. Ο Dodwell αναφέρεται στις δυσκολίες ανάβασης και ο Ross στους λύχνους και θραύσματα που βρέθηκαν εκεί.
Η ανασκαφή έγινε από τον αρχαιολόγο Σκιά το 1900 ύστερα από κάποιο τυχαίο γεγονός, όταν κάτοικοι της Ελευσίνας του έδειξαν όστρακα από το άντρο. Τότε διανοίχτηκε το στόμιο της σπηλιάς που είναι κωνικό και καλυμμένο από πλατάνια και ερευνήθηκε το πρώτο μέρος μέχρι μια επιγραφή που υπάρχει χαραγμένη στο βράχο δεξιά στο στόμιο και είναι η καλύτερα διατηρημένη από όλες όσες υπάρχουν στο σπήλαιο
Η ερμηνεία της μας δίνει το αρχαίο όνομα της ρεματιάς (Κελάδων), καθώς και το όνομα του θεού (Πάνα) στον οποίον ήταν αφιερωμένη η σπηλιά.
«Στην αγαθή τύχη ο Τύχανδρος διέταξε τους μαστόρους να τοποθετήσουν στον Κελάδοντα την εικόνα του Πάνα. Εγώ ο Τροφιμιανός που προσφέρω θυσία γιαυτήν.»
Για να φθάσει κανείς στο σπήλαιο, η πλαγιά είναι δυσπρόσιτη και ο χώρος παρουσιάζει εικόνα κατακρήμνισης, λόγω γεωτεκτονικής δράσης που είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία της χαράδρας Κελάδωνα (αρχαία ονομασία της σημερινής Γκούρας).
Οι γύρω βράχοι έχουν λαξευμένες υποδοχές από την αρχαιότητα για την τοποθέτηση αναθημάτων.
Μπαίνοντας από την κωνική είσοδο, βλέπουμε μια στενόμακρη αίθουσα, μήκους 68 μ. περίπου και πλάτους κυμαινόμενου μέχρι 15 μ.
Από ένα υπερυψωμένο στενότατο πέρασμα αριστερά, οδηγούμαστε σε δεύτερη μικρή αίθουσα που έγινε ευρύτερα γνωστή μόλις το 1960 από τον σπηλαιολόγο Γιάννη Ιωάννου. Αυτή έχει μήκος 20 μ., πλάτος 9 μ. και ύψος 4 μ. και μεγάλη λεκάνη από όμορφο σταλαγμιτικό υλικό, γεμάτη νερό και με λευκούς σταλακτίτες. Μέσα στο σπήλαιο υπήρχαν άλλοτε τρεις πηγές. Ο σπηλαιολόγος Ι. Πετρόχειλος το 1952 σε εξερεύνηση του σπηλαίου βρήκε πολλά niphargus (τυφλά υδρόβια αμφίποδα).
Οι σταλακτίτες του σπηλαίου είναι μαυρισμένοι από τα λυχνάρια, τους πυρσούς και τα ξύλα που χρησιμοποιούσαν για φωτισμό όχι μόνο οι προσερχόμενοι για τη λατρεία του Πάνα, αλλά και κατά τους χριστιανικούς χρόνους. Κατά την αρχαιολογική έρευνα βρέθηκαν τρία στρώματα που δηλώνουν τρεις περιόδους χρησιμοποίησης της σπηλιάς. Το νεώτερο στρώμα (ανώτερο) ανήκει στην περίοδο μετά τα μηδικά. Εκεί βρέθηκαν 2000 λυχνάρια στα οποία οφείλει το όνομά της η σπηλιά «Λυχνοσπηλιά».
Τα περισσότερα ανήκουν στους πρωτοχριστιανικούς αιώνες αλλά λίγα είναι και ρωμαϊκά,. Υπάρχουν και αντικείμενα του 5ου αι. όπως και ιατρικά εργαλεία και εικάζεται ότι στο σπήλαιο λατρευόταν και ο Ασκληπιός ή και οι Νύμφες που είχαν θεραπευτικές ιδιότητες.
Το μεσαίο στρώμα έδωσε θαυμάσια ευρήματα: πήλινα ειδώλια, θραύσματα αγγείων που φθάνουν από το 1000 π.Χ μέχρι τα ερυθρόμορφα αττικά του 5ου αι., μια λουτροφόρο με κληματόφυλλα, μικρά αγάλματα του Πάνα και του Ερμή, ανάγλυφο με τη μορφή του Πάνα, των Νυμφών, του Ερμή, του Αχελώου που θεωρείται πατέρας των Νυμφών, ένα θραύσμα από κρατήρα με αναπαράσταση σκηνής από τη φύση: με σάτυρο, μια γίδα, ένα βράχο και μια γυναίκα που ο χιτώνας της υποδηλώνει την Άρτεμη.
Βρέθηκαν ακόμα θυμιατήρια από κόκκινο πυλό με κίτρινο επίχρισμα
Το κατώτερο και παλαιότερο στρώμα έδωσε θραύσματα προϊστορικής κεραμικής, αφιερώματα σε κάποια προϊστορική θεότητα, καθώς και λίγα από μυκηναϊκούς ψευδόστομους αμφορείς.
Το εσωτερικό του σπηλαίου έχει υποστεί πολλές εσωτερικές μεταβολές από κατακρημνίσεις με συνέπεια να σταματήσει νωρίς να λειτουργεί ως λατρευτικός χώρος. Είναι όμως ακόμα ένα ζωντανό σπήλαιο που παρουσιάζει σταγονορροή και έχει πανίδα, κυρίως νυχτερίδες και δολιχόποδα.
Πηγές:
- Χάρη Δεληγεώργη, Η σπηλιά, ναός του θεού Πάνα, σπήλαια της Αττικής αφιερωμένα στη λατρεία του θεού
- Ι. Ιωάννου, Το σπήλαιο του Πανός στην Πάρνηθα, Δελτίο Ε.Σ.Ε τεύχος 6
- Αιλιανός, Αγροικικαί επιστολαί
- blogspot.com
- www.archaiologia.gr